Туризм

Қазақстан өзендері

Қазақстандағы өзендердің көпшілігі Каспий және Арал теңіздеріне құяды, тек Ертіс, Есіл, Тобыл ғана өз суларын Кара теңізге дейін жеткізеді. Қазақстанда…

19 қазан 2014 · 18:16·Оқу: 3 мин

Қазақстан өзендері
Фото: TR Kazakhstan редакциясы
TR Kazakhstan редакциясыТілші·19 қазан 2014

Қазақстандағы өзендердің көпшілігі Каспий және Арал теңіздеріне құяды, тек Ертіс, Есіл, Тобыл ғана өз суларын Кара теңізге дейін жеткізеді. Қазақстанда жалпы ұзындығы 1000 км-ден асатын 7 өзен бар, олар: Ертіс, Есіл, Жайық, Сырдария, Тобыл, Іле, Шу.

Және жалпы ұзындығы 500 км-ден асатын 12 өзен, ұзындығы 10 шақырымдық белгіден асатын шамамен 7 мың өзен бар. Солтүстік Мұзды мұхит алабына мыналар жатады: Ертіс өзені

Ертіс — Қазақстандағы ең үлкен өзен, оның Қазақстан бойынша ұзындығы 1700 км, ал өзеннің жалпы ұзындығы 4248 км. Ертіс өзені ұзындығы жөнінен Миссури өзенінен кейінгі екінші орынды иеленеді.

Өзеннің бастауы Моңғол Алтайы жотасының шығыс беткейлерінде орналасқан, ол бүкіл Шығыс Қазақстан арқылы ағып, Обь өзеніне құяды. Ертіс өзені Қазақстан аумағындағы үш облыс орталығы — Өскемен, Семей және Павлодар арқылы ағады. Ертісте Бұқтырма, Өскемен және 2079680Шүлбі су электр станциялары орналасқан. Ертіс сәуірден қарашаға дейін кеме қатынасына қолайлы, жолаушылар кемелері мен катерлер Қытай шекарасына дейін дерлік жүзеді. Өзеннің жайылмасы теректер мен бұталарға қалың көмкерілген жерлер кездеседі, сондықтан мұнда қабандар, елік пен қырғауылдар мекендейді. Ертіс балыққа бай, бұл балық аулауды ұнататындарды тартады. Өзенде бекіре, нельма, шоқыр, бекіре балығы, шортан, алабұға, мөңке кездеседі. Кейбір шортандар салмағы 15 кг-ға жетеді. Жақында өзенге сазан, тыран, көксерке және байкал омулін жіберді. Ертіс өзені әлемдегі ең таза өзендердің бірі болып саналады, өйткені бір литр суда жүзден сәл ғана астам қоспа болады, әдетте бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары — бір литр суда 300 қоспаға жетеді.

Есіл өзені

Есіл — Ертістің ең ұзын саласы, оның Қазақстан бойынша ұзындығы 1400 км, ал өзеннің жалпы ұзындығы 2450 км. Өзен Нияз тау массивінен бастау алып, 0_5187d_3d097d4d_origСолтүстік Қазақстан мен Ақмола облысы арқылы ағады. Өзен кей жерлерде кеме қатынасына қолайлы — Петропавлдан Сергеев су қоймасына дейін және Викулово ауылынан сағасына дейін. Есіл өзенінде екі су қоймасы — Вячеслав және Сергеев су қоймалары орналасқан. Өзен қар суымен қоректенеді әрі ол ағып өтетін елді мекендер үшін зор маңызға ие, өйткені оларды сумен қамтамасыз етеді, оның ішінде су егістікті суландыруға да пайдаланылады.

Тобыл өзені

Тобыл өзенінің Қазақстан бойынша ұзындығы 800 км, ал өзеннің жалпы ұзындығы 1591 км. Тобыл өзені Оңтүстік Оралдың шығыс сілемдері мен Торғай үстіртінің шекарасынан бастау алады, Тобыл — Ертістің сол жақ саласы, өзен сағасынан 437 км қашықтыққа дейін кеме қатынасына қолайлы саналады. Өзеннің ірі салалары — Үй, Есіл, Тура, Тавда және IMGP0019Обаған. Өзен қар суымен қоректенеді, Қостанай облысы арқылы, Лисаковск, Рудный, Затобольск, Қостанай сияқты елді мекендер арқылы ағады. Сырттай қарағанда өзен тым тыныш көрінеді, бірақ су тасқыны кезінде жайылып, маңайдағы кенттерге көп қолайсыздық туғызады. Өзенде балық бар, бұл балықшыларға қуаныш сыйлайды, өйткені Тобылда балықшыларды жылдың кез келген мезгілінде кездестіруге болады. Жазда балалар Тобылда шаян аулайды.

Каспий теңізінің алабына мына өзендер жатады:

Жайық өзені

Жайық өзені Қазақстанда Бастапқыда Жайық өзені Яик деп аталған, тек 1775 жылы ІІ Екатеринаның жарлығымен Урал деп өзгертілген. Жайық өзені Башқұртстандағы Нажымтау тауы маңындағы бастаулардан басталады, әрі қарай Ресей аумағы арқылы ағады, Батыс Қазақстанды солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтіп, Каспий теңізіне құяды. Таңқаларлығы — Жайық өзенінің бір жағалауы Еуропада, ал екіншісі Азияда орналасқан. Жайық өзенінің жалпы ұзындығы 2428 км, Қазақстан Республикасы шегінде — 1100 км. Өзен Қазақстандағы екі ірі қала — Орал мен Атырау арқылы ағады. Жайық өзені Қазақстанда едәуір 250px-Ural_riverиректеліп ағады әрі көптеген ирелеңдер түзеді. Жайық өзені кеме қатынасына қолайлы саналады. Өзенде әлі де бекіре, шоқыр, сазан, жайын, көксерке, тыран, шабақ кездеседі. Өзен арнасының бойында сан алуан жануарлар мекендейді, олар үшін Жайық туған үй болып саналады, мәселен мұнда өзен құндызы да өз орнын тапқан. Орал қаласынан туристік фирма Жайық өзенімен ағыспен жүзу турларын ұйымдастырады. Жайық өзені қарашада мұзбен қапталып, наурыздың аяғы — сәуірдің басында мұз тұтқынынан босайды. Қазақстандық экологтар Жайық өзенінің ластануы мен тартылуынан дабыл қағуда, өйткені бұл жергілікті флора мен фаунаға әсер етпей қоймайды. Бір кездері Орал қаласы тұрғындарының басты кәсібі балық аулау болған. Қызыл балық қалаға негізгі табыс әкелетін. Қазір де құмар балықшылар Жайық өзенінде балық аулайды, кейде салмағы 20 кг-ға жететін жайын да түседі, бірақ бұл сирек кездеседі.

Сырдария өзені

Сырдария өзенінің Қазақстан аумағы бойынша ұзындығы 1400 км, ал өзеннің жалпы ұзындығы 2219 км. Сырдария Орта Азиядағы ең ұзын өзендердің бірі болып саналады. Өзен Ферғана аңғарының шығыс бөлігінен бастау алады, ағыс жолында өзен төрт азия мемлекетін — 356604522009657Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және Қазақстанды кесіп өтеді. Қазақстанда Сырдария Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстары арқылы ағады. Өзенде Қызылорда, Қызылқұм, Қазалы бөгеттері мен Шардара су қоймасы салынған, бөгеттер күріш егістігін суландыруға жұмсалатын суды үнемді пайдалану үшін тұрғызылған. Сырдария суы ауыл шаруашылығында барынша көп пайдаланылатындықтан, ол өз суын Арал теңізіне жеткізе алмайды. Қазақстан аумағында өзеннің бар болғаны бір саласы бар — Арыс. Өзендегі су лай, өйткені өзеннің бойында негізінен борпылдақ топырақ түрлері кездеседі. Лай болса да, өзенде балық мекендейді.

Іле өзені

Іле өзенінің Қазақстан аумағы бойынша ұзындығы 815 км, өзеннің жалпы ұзындығы 1439 км. Іле өзені Тянь-Шань тау массивінің қытайлық бөлігінде 3540 м биіктіктен бастау алады. Алматы облысы арқылы ағып, Қапшағай су қоймасын түзеді әрі Балқаш көліне құяды, Іленің ірі салалары — Түрген, Талғар, Күрті, Шілік, Шарын, Үсек. Қапшағай су қоймасынан алыс емес жерде Іле өзенінің бойындағы қара жартастарда көптеген петроглифтер, 250px-River-ili-2әртүрлі бейнелер сақталған, бар болғаны шамамен 1000-ы. Жалпы Іле өзені — Жетісудағы туризмнің негізгі тармағы. Мұнда су саяхатын сүйетіндер өзен жайылмасының таңғажайып табиғатымен танысып, ағыспен жүзуге аттана алады. Өсімдіктер — жағалаудағы сирек ағаштар, негізінен қамыс ну, олар көптеген құстардың сүйікті мекені болып саналады. Өзенде балық мекендейді: жайын, сазан, ақмарқа, көксерке, тыран, ақ амур — осылайша балық аулауды ұнататындарды өзіне тартады. Қызықты дерек: өзен кей жерлерде көлдерге бөлініп кетеді, оның суы мөп-мөлдір әрі осы көлдерде лотос өседі.

Шу өзені

Шу өзенінің Қазақстан аумағы бойынша ұзындығы 800 км, өзеннің жалпы ұзындығы 1185 км. Шу өзені Терскей Алатауы мен Қырғыз жотасының мұздықтарынан бастау алады. Қазақстан аумағында Қордай мен Шу сияқты елді мекендер арқылы ағады. Негізгі салалары: оң жағынан — Шоң-Кемин, Ырғайты, Қақпатас; сол жағынан — Аламедин, Ақсу, Қурағаты. Жоғарғы ағысында өзен тау жоталарын кесіп өтеді әрі тау өзенінің сипатына ие болады, сондықтан бұл аймақта ағыспен жүзу 29674487тек тәжірибелі су саяхатшыларының ғана қолынан келеді. Өзен мұздықтар мен қардың еруі есебінен суын толықтырады. Қазақстан аумағында Тасөткел су қоймасы бар. Өзен жағалаудағы кенттердің асыраушысы болып саналады, өйткені өзенде балық көп, егер балық ауламақ болсаңыз, сөзсіз олжасыз қайтпайсыз. Бұл өзеннің тоғандарында едәуір ірі өлшемге жететін бахтах пен жайын жеткілікті.

Пікірлер